Oorlogsdagboeken over de jodenvervolging

Terwijl Anne Frank in het Achterhuis haar dagboeken schreef, liepen buiten langs de gracht niet-joodse Nederlanders op weg naar hun werk, een zangrepetitie of het zwembad. Ook veel van deze mensen, die in Amsterdam of elders in Nederland hun 'gewone' leven leidden, hielden tijdens de oorlog een dagboek bij. Hoe hebben zij de oorlog en de jodenvervolging ervaren? Dertien jonge geschiedenisstudenten van de Universiteit van Amsterdam gingen op zoek naar reacties van de tijdgenoten van hun grootouders op de jodenvervolging. Honderden dagboeken zijn hiervoor uit de kelder van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie opgediept. Wat wist de niet-joodse bevolking over het lot van de joden die, zoals dat in de volksmond heette, 'naar Polen gingen' en hoe keek zij daar tegenaan? Het bestaande beeld van desinteresse, ongeloof en passieve volgzaamheid blijkt verre van volledig. De vervolging van de joden, die de dagboekschrijvers vaak met eigen ogen aanschouwden, is zeer uiteenlopend beschreven. Sommigen beschrijven de gebeurtenissen gevoelloos, anderen gebruiken het dagboek als emotionele uitlaatklep voor hun 'machteloze woede', weer anderen zwijgen over de jodenvervolging. Ook waren er opportunisten die verzuchtten: 'we zijn in de Jodenwoningen geweest maar er was niet veel uit te halen'. De oorlogsgeneratie blijkt zich in veel dagboeken wel degelijk te hebben uitgelaten over het doel van de deportaties: de vernietiging van de joden. Zij gebruikt termen als 'afgemaakt', 'vermoord' en 'gaskamer'. Op uitdrukkelijk verzoek van de geschiedenisstudenten van de Universiteit van Amsterdam gaan de auteursrechten naar de Stichting Hollandsche Schouwburg te Amsterdam, die het museum beheert dat in dit voormalige gevangenkamp van joden gevestigd is.